Исламның Орталық Азияда таралу ерекшеліктері (Өзбекстан мысалында)

Аңдатпа

Тәуелсіздік жылдарында Өзбекстанда Ислам және ислам мәдениеті мәселелері бойынша зерттеулер күшейе түсті. Ұлттық рухани мәдениетті, құндылықтарды, дәстүрлерді сақтау және дамыту бойынша кең ауқымды жұмыс жүргізілуде. Бұл мақаланың мақсаты – Орталық Азия аймағында, атап айтқанда Өзбекстанда исламның таралуын зерттеу. Араб түбегінде исламның пайда болуына және VII ғасырдың екінші жартысынан бастап Орталық Азия мемлекеттерін жаулап ала бастаған үлкен теократиялық мемлекет – Араб халифатының құрылуына әкелген процестер талданады. Ұзақтығы, мақсаттары мен нәтижелері бойынша ерекшеленетін жаулап алу саясатының төрт кезеңі ашылады. Араб халифаты Мавераннахрды жаулап алуға өзінің кірісінің ең бай көздерінің бірі ретінде қарағаны атап өтілді. Мұхаммед пайғамбар бұл жорықтарды көрші елдерге ресми түрде идеологиялық мақсатта – исламды тарату мақсатында жасаған. Арабтардың жергілікті халықты жеңу себептері талданады. Негізгі себеп тек арабтардың күшімен ғана емес, сонымен бірге олар басып алған елдердің ішкі әлсіздігімен, саяси және экономикалық бөлшектенуімен де түсіндіріледі. Бірнеше шағын мемлекеттерге бөлінген Орта Азия да оларға айтарлықтай қарсылық көрсете алмады. Жүз жылға жуық уақытқа созылған Арабтардың Орталық Азияны жаулап алуы VIII ғасырдың 30-40 жылдарында аяқталды. Арабтар өздерін жаулап алушы ретінде ұстады-олар тонап, лайықты тұрғын үйлерді алып, иелерін үйлерінен шығарды, қолөнершілерді жинады, суару жүйелерін қиратты, нәтижесінде жерлер шөлге айналды.  Арабтардың халықты қанауының бұл әрекеттері мен қатыгез түрлері көтерілістерге әкелді. Мұқанна бастаған көтеріліс сипатталады. Басқа да халықтық азаттық қозғалыстар болды, осылайша исламның таралуы ұзақ және күрделі жолдан өткенін көрсетеді. Бүгінде Ислам Өзбекстанның басым діні болып табылады.

Түйін сөздер: араб жаулап алуы, халифат, монотеистік дін, Мұхаммед пайғамбар, Мәуеранахыр