Бакуден Каирге дейін: Әзірбайжанның тумасы Халуатияның Египеттің ұлы сопылық тарикатқа айналуы

Аңдатпа

Тарика Халватия, Әл-Сайид Яхья әл-Бакуви негізін қалаған, ол XV ғасырдың аяғында осы елде пайда болғаннан бастап бүгінгі күнге дейін Египеттің діни тарихында маңызды рөл атқарды. Жоғарғы Египеттің Ұлы Халуати шейхтер отбасынан шыққан, қазіргі әл-Әзһар шейхы Ахмад әл-Тайиб, бұл Тарикаттың Египетте, әсіресе оның әзһаристік бағытына ұзақ және терең әсерін көрсетеді.  Халуатия Мысырға тек екі жарым ғасыр уақыт айырмашылығына ие екі сатыда ғана емес, бір-бірінен мүлдем өзгеше екі жолмен енді. Мысырға келген алғашқы халуатилер бұл елдегі Османлы жаулап алуынан бұрын және кейін де келген (1517 ж.); олар Омар әл-Рушанидің үш шәкірті болды (1486 ж.), Табризге қоныстанған Яхья әл-Бакуви халифаларының бірі немесе мұғалімі Халуатия тариқатын тарату үшін Египетке жіберген немесе Сефевидтердің шабуылынан қашқан. Халуатия сол кезде Каирдің түрки бағытымен байланысты болды: бұл XVIII ғасырдың ортасында Сириялық халуати шейхы Мұстафа әл-Бакри (м. 1749) келгенге дейін өзгермейді. Мысырлық ғұлама Әл-Бакридің бастамасымен, кейіннен әл-Әзһар университетінің шейхы болған Мұхаммед әл-Хифни (1767 ж. қ.б.) бұл тәртіптің бүкіл ел аумағында Ніл аңғарының бойымен бекіністермен мысырлықтар арасында тиімді таралуына жол ашты. ХІХ ғасырға дейін жалғасқан мұндай экспансия бұрын-соңды болмағаны соншалық, сопылық тарихшылар оны Балқан мен Анадолыда тәртіп құлдырай бастаған кезде араб әлеміндегі халуатияның қайта жандануы немесе жаңаруы деп сипаттады. Османлылардың орасан зор империясы құрылуы тұсында Әзірбайжанда дүниеге келген Халуатия Ислам әлемі мен Египеттің ұлы сопылық тарикатқа айналды. Қолжазбада автор Яхья әл-Бакуви негізін қалаған Халуатия тарихына байланысты екі келелі сұраққа жауап беруге тырысады: белгілі бір тарихи контексте Халуатия керісінше құлдырап, тіпті жойылып бара жатқан басқа сопылық ағымдардың есебінен жиі өркендеп, кеңейе алғанын не түсіндіреді? XVIII ғасырдан бастап Египеттегі бұл тарикаттың жандануын қалай түсіндіреміз?

Түйінді сөздер: Халуатия, Сайид Яхья әл-Бакуви, Мұстафа әл-Бакри, сопы, Ислам әлемі