АЛТЫН ОРДА МЕМЛЕКЕТІНЕ ИСЛАМ ДІНІНІҢ КЕЛУІ: ДІНТАНУЛЫҚ ТҰРҒЫДАН ТАЛДАУ

Рассматриваются исторически значимые вопросы вхождения ислама в государство Золотая Орда

Аңдатпа

Ислам дінінің Алтын Орда мемлекетіне енуі турасында тарихи  маңызды мәселелер қарастырылған. Алтын Ордаға ислам дінінің орнығуында бірнеше шешуші факторлар әсер еткен. Соның алғашқыларының бірі, бұл мемлекеттің Шығыс Еуропа мен Солтүстік-Батыстың арасында  сауда-экономикалық және мәдени тұрғыда байланыстырушы көпір ролін атқаруы. Алтын Орда арқылы  Ұлы Жібек жолының өтуі де бұл үдерісте соңғы фактор болмады. Себебі Ұлы жібек жолы арқылы өткен сауда көпестері тек ғана тауар сатумен айналысып қоймай сонымен қатар түрлі жаңалықтардың, мәдениеттің таратушылары болып табылды. Бұл тұрғыда  Исламның Алтын Ордаға келуіне  жол ашқан араб көпестері болатын. Мақалада Ибн Русте, Ибн Фадлан әл-Омари сынды орта ғасырлық тарихшылар мен саяхатшылардың деректері де  тақырыпты толықтай ашу мақсатында пайдаланылды. Алтын Ордаға билікке Берке ханың келуімен бірге  ислам діні бұл мемлекетте біршама  кеңірек қанат жая бастады, бірақ толықтай енген жоқ.

Себебі Берке өзі мұсылман дінін қабылдағанымен Алтын Орданың халқы  шамандық, тәңіршілдік, христиандық сынды  әртүрлі діни конфессиялардың өкілдері болатын. Мақала  барысында Алтын ордада Ислам дінің қанат жайып күшейюіне орасан зор ықпал еткен Тоқты ханның тақ мұрагері болған Өзбек хан (1313-1341 жж.) болғаны баяндалады. Өзбек ханның биліке келуімен  Алтын Ордада ислам діні мемлекеттік дін денгейіне жетіп көптеген мешіт-медреселер жұмыстары жанданды. Халықтың басым көпшілігі түгел дерлік мұсылман дінін қабылдауға мәжбүр болды. Мақалада осынау Алтын Ордаға  ислам дінінің орнығуы  аталған мәселелер тұрғысынан жан-жақты талданды. Сонымен қатар  Алтын Орда мемлекетіне ислам дінінің енуінің прогрессивті жақтары да көрсетілді.